Na dertig zomers in Frankrijk voelde ik me ineens geen vriendin meer, maar een gast in het leven van iemand die ons met geld stil wilde krijgen
“Nee, Anja, luister nou eens even. Je doet alsof we verkocht worden voor een goed glas wijn en een zwembad met uitzicht.”
Pieter gooide de autosleutels op het aanrecht alsof dat het gesprek minder hard zou maken. Ik stond met mijn telefoon in mijn hand, het bericht van Kees nog open, en ik voelde mijn wangen gloeien van woede.
“Hij heeft het resort al geboekt,” zei ik. “Al geboekt, Pieter. Zonder dat we samen iets hebben besloten. En dan noemt hij het een verrassing.”
Pieter zuchtte diep. Dat zuchten van hem, daar kan ik soms niet tegen. Alsof ik degene ben die het ingewikkeld maakt.
“Hij betaalt ook bijna alles. Misschien moeten we gewoon eens dankbaar zijn.”
Daar was het woord weer. Dankbaar.
Wij gaan al sinds begin jaren negentig met dezelfde club naar Frankrijk. Wij, Pieter en ik. Kees en Marjan. Rob en Els. Eerst met kleine kinderen, later met pubers die mopperend meegingen, en daarna weer met z’n zessen toen de nesten leeg waren. Elk jaar hetzelfde ritme. Een oud vakantiehuis ergens in de Dordogne of de Ardèche, scheve luiken, lauwe rosé van de supermarkt, stokbrood op tafel, ruzie over wie er afwast. Niemand had veel geld, niemand deed alsof. Juist dat was de charme.
Kees was altijd al royaal, maar wel normaal royaal. Een extra fles wijn meenemen. De barbecue betalen. Niks geks.
Tot zijn tante overleed en hij ineens, zo bleek, een bedrag erfde waar je in onze kring normaal alleen voorzichtig over fluistert. Binnen een paar maanden reed hij een andere auto, droeg hij ineens linnen overhemden alsof hij die altijd al had gedragen, en zei hij dingen als: “We moeten onszelf ook wat gunnen.”
De eerste zomer daarna begon het nog klein. Geen eenvoudig huis meer, maar een grote villa met verwarmd zwembad. “Ik leg wel bij,” zei Kees luchtig. Marjan keek erbij alsof ze zelf ook nog moest wennen aan haar nieuwe leven.
Ik voelde me toen al ongemakkelijk, al kon ik niet precies uitleggen waarom. Want ja, het was prachtig. Mooie kamers, goede bedden, een terras waar je uren kon zitten. Maar vanaf dag één veranderde er iets.
“Morgen om elf uur heb ik een tafel gereserveerd bij een wijnchâteau,” zei Kees de eerste avond.
Gerésérveerd. Niet voorgesteld.
“Leuk,” zei Rob nog.
Ik keek naar Els. Zij trok heel even haar wenkbrauwen op. Zij voelde het ook.
Daarna kwam het vaker. We gingen niet meer zomaar naar een marktje slenteren of een dorpje inrijden omdat het er gezellig uitzag. Nee, Kees had een planning. Een chef’s table. Een boottocht. Een restaurant waar je niet even een hoofdgerecht oversloeg omdat de prijzen pijn deden. En elke keer zei hij het op die joviale toon die kritiek bijna ondankbaar maakte.
“Laat mij nou eens wat doen voor de groep.”
Maar een cadeau waar voorwaarden aan hangen, voelt na een tijdje niet meer als een cadeau.
Vorig jaar ging het mis tijdens het diner op het terras. Het was zo’n zwoele avond waarop alles eigenlijk licht zou moeten voelen. Marjan had een schaal perziken gehaald, Rob stond vlees te snijden, en Kees begon over deze zomer.
“Ik zat te denken,” zei hij terwijl hij zijn glas draaide, “waarom blijven we eigenlijk in die halfvergane huizen zitten? Ik heb iets veel beters gezien. Een exclusief resort in de Provence. Adults only, gastronomisch arrangement, spa, elke ochtend ontbijtservice. Gewoon een keer echt goed.”
Niemand zei meteen iets.
Ik hoorde alleen het tikken van een mes op een bord.
Toen zei ik: “Maar willen we dat wel?”
Kees lachte kort. “Anja, je doet alsof ik een strafkamp voorstel.”
“Nee,” zei ik, en ik voelde Pieter naast me verstijven, “ik doe alsof ik ook nog iets te zeggen wil hebben over onze vakantie.”
Het werd doodstil. Zelfs de krekels leken op te houden, echt waar.
Kees zette zijn glas neer. Net iets te hard.
“Ik probeer iets moois te regelen. Altijd dat wantrouwen.”
“Het is geen wantrouwen,” zei ik. “Het is dat alles ineens jouw plan moet zijn omdat jij betaalt.”
Marjan keek naar beneden. Rob kuchte ongemakkelijk. Els schoof haar stoel een stukje naar achter, alsof ze letterlijk uit het gesprek wilde.
En Pieter? Die viel me af waar iedereen bij zat.
“Doe nou niet zo koppig, Anja. We hoeven toch niet principieel arm te blijven om onszelf aardig te vinden?”
Dat kwam binnen. Niet eens door die woorden op zich, maar omdat hij precies wist waar het voor mij om ging en het toch kleiner maakte dan het was.
Ik ben niet bang voor luxe. Ik ben bang voor wat er gebeurt als geld de verhoudingen herschrijft en niemand het durft te benoemen. Dat je opeens niet meer met elkaar bent, maar onder iemand. Dat je je glas vasthoudt alsof je per ongeluk iets te duur kapot kunt laten vallen. Dat je eerst denkt: ach, laat gaan. En dat je jezelf dan een paar jaar later niet meer herkent.
Na die avond deed iedereen alsof het wel meeviel. In de groepsapp kwamen foto’s van lavendelvelden en linkjes naar het resort. Kees stuurde: “Ik regel de aanbetaling wel, zien jullie later wel.”
Alsof het al besloten was.
Ik heb drie dagen niet gereageerd. Pieter werd daar gek van.
“Je zet alles op het spel voor een gevoel,” zei hij.
“Nee,” zei ik. “Ik probeer juist te voorkomen dat we alles kwijtraken en doen alsof het niks is.”
Gisteren heb ik Els gebeld. Ze fluisterde bijna, alsof Kees haar via de telefoon kon horen.
“Ik dacht dat ik de enige was,” zei ze. “Rob vindt ook dat we niet moeilijk moeten doen. Maar ik voel me daar geen vriendin meer. Meer… nou ja, mee-uitgenodigd.”
Dat was precies het woord. Mee-uitgenodigd.
En nu zitten Pieter en ik tegenover elkaar aan onze eigen keukentafel, na veertig jaar huwelijk en bijna net zo lang vriendschap met die mensen, en gaat het niet meer over een vakantie. Het gaat over waardigheid. Over of gulheid nog gulheid is als de ander er kleiner van wordt.
Misschien vinden sommigen mij koppig. Misschien ben ik dat ook. Maar als ik nu zwijg, ben ik bang dat ik volgend jaar met een glas champagne in mijn hand sta te glimlachen in een wereld die nooit de onze was.
Zeg eens eerlijk: moet je voor vriendschap alles slikken, ook als de gelijkwaardigheid langzaam verdwijnt?
Of is het juist laf om te blijven omdat breken met een traditie te pijnlijk voelt?