Hij keek me aan en zei: ‘Als jullie nu nee zeggen, waren we dan ooit echt vrienden?’
‘Jullie kunnen toch gewoon drie dagen hier slapen?’ zei Kees, terwijl hij met twee handen op de tafel leunde alsof hij zich overeind moest duwen. ‘Ik vraag niet om luxe. Ik vraag om hulp.’
Niemand zei iets. Ik hoorde alleen de klok in hun woonkamer tikken en in de gang het zachte schuifelen van Anja, die blijkbaar haar pantoffels zocht en niet meer wist waar ze die had uitgetrokken.
Wim naast me trok zijn kaak strak. Ik kende dat gezicht. Dat was zijn grensgezicht.
Kees keek van hem naar mij. ‘Jullie zijn de enigen die haar nog rustig krijgen. Bij jullie luistert ze. Bij de thuiszorg raakt ze in paniek.’
Ik wilde meteen iets troostends zeggen, iets liefs, iets waardoor hij zich niet zo alleen voelde. Maar er kwam niks uit mijn mond. Alleen een droog: ‘Drie dagen per week, Kees… dat is niet niks.’
We kennen Kees en Anja al sinds 1983. Camping in Renesse, regen die dwars door het tentdoek sloeg, een kapotte gaspit en vier jonge mensen die om half elf ’s avonds nog lauwe erwtensoep aten uit plastic kommen. Zo begon het. Daarna kwamen de kinderen, hypotheken, ontslagen, de baarmoederoperatie van Anja, de burn-out van Wim, de dood van mijn moeder. Kees en Anja waren er altijd. Echt altijd.
Misschien was dat juist waarom die vraag zo hard binnenkwam.
Anja kwam de woonkamer in met één pantoffel aan en één blote sok. Ze glimlachte naar mij. ‘Ria, gezellig dat je er bent. Blijf je eten?’
Ik slikte. Een uur eerder had ze me al precies dezelfde vraag gesteld.
Kees draaide zich meteen naar haar om, veel te snel, veel te alert. ‘Schat, ga jij even zitten? We praten even.’
Ze keek naar hem alsof hij een vreemde was. Heel even maar. Dat was het ergste. Die kleine flitsen.
Op de terugweg in de auto zei Wim pas iets toen we de A12 op reden.
‘Dit gaan we niet doen.’
Ik staarde naar de rode achterlichten voor ons. ‘Niet zo zwart-wit.’
‘Ria, kom op. Drie dagen per week in hun huis wonen? Dat is geen helpen. Dat is ons leven opgeven.’
‘Opgeven…’ herhaalde ik, en ik hoorde zelf hoe slap dat klonk.
‘Ja. We zijn net twee maanden met pensioen. Twee maanden. Voor het eerst in veertig jaar hoeven we nergens op tijd te zijn. En nu moeten wij nachten gaan draaien omdat Kees wil blijven werken?’
Dat woordje wil bleef hangen. Alsof Kees voor zijn plezier wegging.
‘Hij moet wel,’ zei ik zacht. ‘Die particuliere dagopvang kost klauwen met geld.’
Wim sloeg met zijn vlakke hand één keer op het stuur. Niet hard. Meer uit machteloosheid. ‘En wij dan? Wij zijn toch geen gratis oplossing omdat we braaf en beschikbaar zijn?’
Thuis zette ik thee, maar ik vergat het zakje eruit te halen. De smaak was bitter, te sterk. Precies hoe ik me voelde.
De dagen erna belde Kees steeds vaker. Eerst vriendelijk. Daarna dringend.
‘Ze is vannacht om drie uur de straat op gelopen, Ria.’
‘Ze heeft de oven aangezet met een theedoek erin.’
‘Ik red dit niet alleen meer.’
Elke keer kneep er iets in mijn borst. En elke keer werd Wim stiller.
Tot hij op donderdagavond ineens zei: ‘Je kiest al.’
Ik keek op van de bank. ‘Wat bedoel je?’
‘Je bent met je hoofd alleen nog maar daar. We zouden naar Texel kijken, weet je nog? Dat huisje in De Koog? Jij hebt niet eens meer gereageerd.’
‘Omdat dit even belangrijker is.’
Hij lachte kort. Zonder humor. ‘Voor jou wel.’
Dat raakte me harder dan ik wilde toegeven. Alsof hij zei dat ik hem inwisselde.
De zondag daarna gingen Kees en Anja bij ons eten. Althans, dat was het plan. Anja raakte in onze hal al in de war omdat ze dacht dat ze in haar ouderlijk huis was in Zwolle. Ze begon haar jas uit te trekken en zei dat haar moeder zo thuis zou komen van de markt. Kees verstijfde. Wim keek weg.
Ik pakte haar handen vast. ‘Kom, we gaan aan tafel.’
Ze kneep zo hard terug dat het pijn deed.
Tijdens het eten vroeg ze drie keer waar haar zoon was, terwijl die al twintig jaar in Groningen woont met zijn eigen gezin. De vierde keer zei Kees, moe en te scherp: ‘Anja, hou nou eens op.’
De stilte daarna was verschrikkelijk. Ze kromp letterlijk in elkaar.
Toen zag ik iets breken in Wim. Niet hard, niet zichtbaar voor iedereen. Maar ik zag het. Zijn boosheid schoof opzij voor medelijden.
Later, in de keuken, terwijl ik borden afspoelde, stond Kees opeens naast me.
‘Als jullie nu nee zeggen,’ zei hij, zonder omweg, ‘waren we dan ooit echt vrienden?’
Ik draaide me om. ‘Dat is niet eerlijk.’
‘Eerlijk?’ Zijn ogen werden rood. ‘Eerlijk is dat ik mijn vrouw verlies terwijl ze nog leeft. Eerlijk is dat ik moet rekenen of ik extra zorg kan betalen of de energierekening. Eerlijk bestaat niet meer, Ria.’
Wim kwam in de deuropening staan. ‘Je mag veel van ons vragen, Kees. Maar niet ons huwelijk onder druk zetten en dan doen alsof een grens hetzelfde is als verraad.’
Kees zei niks meer. Hij pakte zijn autosleutels. Alleen zijn hand trilde.
Die nacht sliep ik nauwelijks. Tegen vieren zei ik in het donker: ‘Misschien kunnen we één nacht doen. En overdag helpen met roosters, boodschappen, afspraken. Maar niet inwonen.’
Wim zuchtte lang. ‘Als we dit doen, moet het uit liefde zijn. Niet uit schuld.’
Dat was precies het probleem. Ik wist niet meer waar het ene ophield en het andere begon.
We hebben Kees de volgende dag gebeld. We zeiden geen ja op zijn vraag, maar ook geen hard nee. We boden iets ertussenin aan: vaste dagen, vaste taken, logeren alleen in nood. Hij klonk gekwetst. Alsof we hem lieten zakken op een technisch detail, terwijl zijn wereld instortte.
Sindsdien is er afstand. Geen ruzie met geschreeuw. Dat bijna liever nog. Dit is kouder. Voorzichtiger. Alsof we over glas lopen dat al gebarsten is.
En toch ga ik elke dinsdag naar Anja. Dan drinken we koffie, en soms weet ze mijn naam nog, soms niet. Soms noemt ze me haar zus. Ik verbeter haar niet meer.
Maar die zin van Kees blijft in mijn hoofd hangen. Wat ben je elkaar verschuldigd na veertig jaar liefdevolle vriendschap? Wanneer wordt helpen een offer dat te groot is?
Ik weet het nog steeds niet. Zeg het maar eerlijk: laat je echte vrienden nooit vallen, of mag je soms ook jezelf beschermen?