Ik stond met een pannetje erwtensoep in mijn handen toen Henk tegen me zei dat echte vrienden niet weglopen
“Dus jij laat ons vallen?”
Henk stond in zijn deuropening, rood hoofd, trillende kaak. Ik had nog een pannetje erwtensoep in mijn handen. Het was halfzes, miezerregen, mijn rug deed pijn en binnen hoorde ik Ria hardop lachen om iets wat er helemaal niet was.
“Dat zeg ik niet,” zei ik. “Ik zeg alleen dat dit zo niet langer gaat.”
Hij zette een stap naar voren. “Echte vrienden lossen dit samen op. Niet met vreemden in huis.”
Achter mij op de stoep bleef mijn man Kees stil staan. Dat was al een teken. Kees is normaal niet stil.
Wij kennen Henk en Ria al achtendertig jaar. Camping in Zeeland, eerste ontmoeting. De mannen stonden ruzie te maken over een scheerlijn, Ria en ik moesten erom lachen, en vanaf dat moment waren we met z’n vieren. Klaverjassen op zondag. Elke woensdag bij elkaar eten. Weekendjes Texel, later een huisje op de Veluwe. Toen de kinderen klein waren, pasten we over en weer op. Toen mijn moeder stierf, zat Ria als eerste bij mij aan tafel. Toen Henk zijn baan verloor in 2009, kookten wij weken voor ze. Zo hecht waren we. Of zijn we. Ik weet het soms niet meer.
De eerste keer dat ik echt schrok van Ria was ruim een jaar geleden. Ze vroeg tijdens het eten drie keer of mijn dochter nog in groep zeven zat. Mijn dochter is achtendertig en heeft zelf al een zoon. We lachten het eerst nog weg.
“Ach, overgang van de leeftijd,” zei Henk toen.
Maar het werd erger. Ze vergat haar pincode. Liet de waterkoker droogkoken. Belde mij om half zeven ’s ochtends huilend op omdat ze dacht dat er iemand in de tuin liep. Er was niemand.
Na de diagnose begon er iets te kantelen. Niet alleen bij Ria, ook bij Henk. Hij werd harder. Alsof hij met genoeg koppigheid de ziekte terug in de doos kon duwen.
“We redden ons wel,” zei hij steeds.
Maar dat was niet waar. Al snel hing hij hier iedere dag aan de telefoon.
Of ik even bij Ria kon blijven omdat hij naar de apotheek moest.
Of ik haar naar de huisarts kon brengen.
Of ik de koelkast kon vullen, want ze at anders niet.
Het begon met helpen. Natuurlijk hielpen we. Wat moest je dan? Je laat je beste vriendin toch niet zwemmen.
Alleen werd helpen langzaam iets anders. Iets zwaars. Iets dat in mijn dagen kroop en alles opvrat.
Ria wilde op een middag ineens naar haar ouderlijk huis in Amersfoort. Dat huis bestaat al dertig jaar niet meer. Ze begon te schreeuwen toen ik zei dat we niet gingen. Ze sloeg met haar hand op tafel. Even later huilde ze als een kind en trok ze aan mijn vest.
“Ga niet weg, Marjan… niet weer.”
Niet weer. Dat sneed dwars door me heen, omdat ik niet eens wist waar ze dacht dat ze was.
Thuis zakte ik op de bank. Mijn hart ging tekeer. Ik heb hoge bloeddruk, artrose in mijn handen en ik slaap al maanden slecht. De huisarts zei letterlijk: “U moet minder spanning hebben, anders gaat uw lichaam zelf aan de rem trekken.”
Kees zag het allang.
“Dit houdt jij niet vol,” zei hij.
“Zij ook niet,” beet ik terug.
Hij knikte. “Nee. Maar Henk maakt van zijn paniek jullie plicht. Dat is niet hetzelfde.”
Die zin bleef hangen. Hard, maar waar. En toch voelde ik me meteen schuldig.
Vorige maand hebben we Henk bij ons thuis uitgenodigd. Gewoon aan de keukentafel. Koffie, stroopwafels, de map van de casemanager dementie die ik al klaar had liggen.
Ik begon voorzichtig.
“Misschien moeten we samen een plan maken. Thuiszorg, dagbesteding, wat ondersteuning. Niet omdat we je laten vallen, maar zodat het vol te houden is.”
Hij keek niet eens naar de papieren.
“Dus jullie vinden dat ik mijn vrouw uit handen moet geven?”
“Nee,” zei Kees. “Juist niet. Maar je kunt dit niet alleen. En wij ook niet.”
Toen ging het mis.
Henk sloeg met vlakke hand op tafel, zo hard dat de lepeltjes rinkelden.
“Ria heeft haar hele leven voor iedereen klaar gestaan. En nu het moeilijk wordt, beginnen jullie over schema’s en loketten en thuiszorg. Weet je wat dit is? Verraad.”
Ik voelde mijn gezicht warm worden. “Verraad? Henk, ik sta vier dagen per week bij jullie in huis. Ik doe jullie boodschappen. Ik heb mijn fysio afgezegd, mijn eigen afspraken verzet, ik—”
“Omdat vrienden dat doen!”
“Vrienden zijn geen complete zorginstelling,” zei Kees ineens.
Stilte. Zo’n nare, dunne stilte waarin je iets hoort breken wat je niet meer kunt lijmen.
Henk stond op, pakte zijn jas en zei bij de deur: “Ik had van jullie meer verwacht. Vooral van jou, Marjan.”
Vooral van jou.
Alsof ik gefaald had voor een examen waar ik nooit voor had getekend.
Sindsdien is het anders. Koud. Als ik bel, neemt hij soms niet op. Ria spreekt ik nog wel, maar die gesprekken zijn flarden. Gisteren vroeg ze of ik zaterdag mee ging schaatsen op natuurijs. Het was 24 graden.
En toch ben ik weer gegaan toen Henk appte dat hij “heel even” weg moest. Twee uur later zat ik nog steeds daar. Ria had haar hand op de mijne gelegd en keek me opeens glashelder aan.
“Ben jij moe?” vroeg ze.
Ik schoot vol. “Ja, een beetje.”
Ze kneep zacht. “Ik ook.”
Daar zat alles in. Haar verwarring. Mijn uitputting. De liefde. De ellende. De jaren.
Vanavond heb ik Henk opnieuw gebeld. Ik heb gezegd dat ik van hem en van Ria houd, maar dat ik niet meer beschikbaar ben voor dagelijkse zorg. Dat ik wil helpen bij afspraken, meedenken, er als vriendin zijn, maar alleen als er professionele hulp komt.
Hij zei niets. Alleen ademhalen. Toen: “Dan weet ik genoeg.”
Misschien ben ik hem nu kwijt. Misschien was ik hem al langer kwijt aan zijn trots, zijn angst, zijn onmacht. Dat maakt het niet minder pijnlijk.
Ik vraag me steeds af: wanneer wordt loyaliteit zelfvernietiging?
En ben je een slechte vriendin als je een grens trekt, of juist eindelijk een eerlijke?